Maciej Zaremba Bielawski „Higieniści”

62 288. Według oficjalnej statystyki to liczba osób, które w latach 1935-1975 poddano w Szwecji przymusowej sterylizacji. To mniej więcej tyle, ile mieszkańców liczy sobie Przemyśl, Stalowa Wola czy Żory. Jakby na przestrzeni 40 lat możliwości płodzenia dzieci pozbawiono całe miasto.

 

Maciej Zaremba Bielawski - Higieniści

źródło: szwedzkapolka

REPORTAŻ, KTÓRY ZMIENIA ŚWIAT

W reportażu „Higieniści. Z dziejów eugeniki” Maciej Zaremba Bielawski przedstawia okoliczności tych praktyk, których dokonywano w imię wspólnego dobra obywateli socjaldemokratycznego państwa. Zaczynem książki była seria artykułów autora, które w 1997 roku wstrząsnęły międzynarodową opinią publiczną i spowodowały reakcję szwedzkich władz w postaci wypłaty odszkodowań ofiarom sterylizacji. „Higieniści” są rozbudowani o historię eugeniki w innych krajach skandynawskich, Niemczech, USA i Japonii, a w polskim wydaniu także o stosunek Polaków do hodowli ludzi mającej służyć uszlachetnianiu ludzkości.

DLACZEGO EUGENIKA ROZWINĘŁA SIĘ W SZWECJI?

Maciej Zaremba Bielawski z pasją dziennikarza i dociekliwością historyka przestawia kulturowe, religijne, polityczne i społeczne podłoże, które doprowadziło do rozwinięcia idei eugenicznych właśnie w Skandynawii. W innych częściach świata nie spotkały się one z tak przychylnym odbiorem. W Szwecji większości sterylizacji dokonano po 1945 roku, co zbiegło się z reformą podatków i rozbudową państwa opiekuńczego. Czy to mógł być przypadek?

W skandynawskim modelu demokracji autor upatruje źródła skłonności do wykluczania wszystkich, których dzieci mogły stać się ciężarem dla społeczeństwa. W świetle jego reportażu nic nie było równie silnym bodźcem do sterylizacji, co ryzyko wydatków na opiekę społeczną. Wskazuje też na związek religii z przychylnością wobec higieny rasy. W teologii protestanckiej pojawia się idea dziedziczenia grzechu, która przez wieki kształtowała skandynawską moralność. Ponadto upaństwowiony Kościół Szwecji był częścią aparatu władzy, której polecenia skrupulatnie wykonywał. Główny powód, dla którego tak nadgorliwie przestrzegano ustaw sterylizacyjnych, według Zaremby jest jednak rozbrajająco prosty i przerażająco niski. To oszczędności.

 

Maciej Zaremba Bielawski - Higieniści

źródło: szwedzkapolka

KOGO PODDAWANO STERYLIZACJI?

Włóczęga, idiota, imbecyl.

Nerwowa, niespolegliwa seksualnie, dziwna.

Ograniczony, aspołeczny, nieprzedsiębiorczy.

Cechy cygańskie, mieszanka ras, krew włóczęgowska.

To tylko niektóre z mętnych określeń, które były podstawą do wskazań sterylizacyjnych. W praktyce możliwości posiadania potomstwa mogła zatem zostać pozbawiona każda osoba, która odbiegała od mgliście zdefiniowanej normy, a tak naprawdę była po prostu biedna, niewykształcona lub samotna.

„Higieniści” nie są jednak reportażem literackim, w którym opisywaną historię śledzimy oczami bohaterów. Ci pojawiają się na zdecydowanie dalszym planie. Choć rozmowy z ofiarami sterylizacji wiele autora kosztowały (w wywiadzie dla „Dwutygodnika” nazywa je horrorem psychologicznym), nie zdecydował się na umieszczenie ich w książce. Nie ułatwia to lektury, która jest niemal rozprawą naukową z przypisami prawie tak długimi jak główny tekst. Dzięki temu otrzymujemy jednak rzetelny i wielostronny obraz ideologii, jakie kryły się za higieną rasy w poszczególnych krajach, a całość historii nawet bez wyznań jej ofiar jest wystarczająco przejmująca.

OSKAR BIELAWSKI PRZECIW EUGENICE

Mimo faktograficznego tonu autorowi udało się jednak nadać książce cień osobistego charakteru. Dedykował ją swojemu ojcu, Oskarowi Bielawskiemu, którego działalności jako lekarza psychiatry poświęca jeden z ostatnich rozdziałów „Higienistów”. Wieloletni dyrektor szpitala psychiatrycznego w Kościanie zrewolucjonizował i zhumanizował proces leczenia chorych, przyczyniając się do odrzucenia pomysłów o ustawach sterylizacyjnych w Polsce. Ciekawe, czy Maciej Zaremba rozwinie ten wątek w swojej najnowszej książce „Dom z dwiema wieżami”, która ukaże się już w grudniu nakładem Wydawnictwa Karakter.

 

Maciej Zaremba Bielawski - Higieniści

źródło: szwedzkapolka

 

„Higieniści. Z dziejów eugeniki” to kolejny reportaż, który burzy mit skandynawskiego raju. Na przykładzie historii higieny rasy, ze szczególnym uwzględnieniem jej praktykowania w Szwecji, Maciej Zaremba Bielawski pokazuje, do jakich ludzkich dramatów może prowadzić skrajny utylitaryzm i wąsko pojmowany interes społeczny. To bardzo dobra literatura faktu, która wymaga niemałego skupienia, ale owocuje rzetelną wiedzą, mocnymi wrażeniami i bogatą refleksją.

 

Maciej Zaremba Bielawski, Higieniści. Z dziejów eugeniki, przeł. Wojciech Chudoba, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014.